Жыйынтык чыгаруу
Жыйынтык деген эмне
Тексттеги маалыматтын баары түз айтылбайт. Автор кээ бир нерсени атайын жазбай коёт, анткени ал окуган адам үчүн өзүнөн өзү түшүнүктүү. Мисалы: «Айнур үйгө киргенде чачы да, кийими да сууга малынып калыптыр» деген сүйлөмдө жамгыр жөнүндө бир да сөз жок. Бирок биз сыртта жамгыр жаап жатканын түшүнөбүз. Мына ушул — жыйынтык.
Жыйынтык — текстте түз айтылбаган, бирок андагы фактылардан келип чыгуучу ой. ЖРТда бул тапшырма «Тексттен кандай жыйынтык чыгарууга болот?», «Автордун айтканынан эмнени түшүнүүгө болот?», «Төмөнкүлөрдүн кайсынысы текстке негизделет?» деген формада берилет.
Эң башкы эреже: жыйынтык дайыма тексттин ичиндеги далилге таянат. Эгер сен тандаган вариантты колдогон сүйлөмдү тексттен көрсөтө албасаң, ал жооп туура эмес — канчалык акылга сыярлык угулбасын.
Жыйынтык менен божомолдун айырмасы
Бул экөөнү чаташтыруу — эң көп кездешкен ката.
Жыйынтык тексттен зарыл түрдө келип чыгат. Аны танууга болбойт: эгер тексттеги сүйлөмдөр чын болсо, жыйынтык да чын.
Божомол — «мүмкүн, ушундайдыр» деген ой. Ал текстке карама-каршы келбейт, бирок андан келип чыкпайт да. Мисалы, жогорудагы Айнур жөнүндөгү сүйлөмдөн «сыртта жаан жааган» деген жыйынтык чыгат, ал эми «Айнур кол чатырын жоготуп жиберген» дегени — жөн эле божомол. Мүмкүн, кол чатыры жок эле болгондур. Мүмкүн, ал арыкка түшүп кеткендир.
Тапшырмада көбүнчө бир нече вариант акылга сыярлык болуп угулат. Ошолордун ичинен текст милдеттүү түрдө колдогонун тандашың керек.
Кандай текшеребиз
Ар бир вариантты бир эле суроо менен текшер:
«Текстте муну далилдей турган сүйлөм барбы?»
Эгер бар болсо — манжаң менен ошол сүйлөмдү басып, өзүңө кайталап айт: «Мына бул сүйлөм ушуну көрсөтүп турат». Эгер андай сүйлөм жок болсо, вариант канчалык туура угулбасын, аны сыз.
Иштөө тартиби:
- Текстти окуп чыгып, кайсы фактылар берилгенин белгиле.
- Суроону окуп, «эмнени тандашым керек» дегенди тактап ал.
- Ар бир вариантка тексттен далил изде.
- Далили жок варианттарды бирден чыгарып сал.
- Калган вариантты дагы бир жолу текстке салыштыр.
Кездешүүчү тузактар
1. Өтө алыс кеткен жыйынтык
Текст азыраак нерсени айтат, вариант көбүрөөк нерсени ырастайт. «Бул класста быйыл эки бала олимпиадага катышты» деген тексттен «мектептеги окуучулардын баары олимпиадага даярданат» деген жыйынтык чыкпайт.
Мындай варианттарда көбүнчө «баары», «эч качан», «дайыма», «эч ким», «бир да» деген сөздөр турат. Ошол сөздөрдү көргөндө токто да, текстте чын эле «баары» деп турабы деп текшер.
2. Мамилени тескери айландырган жыйынтык
Текстте себеп менен натыйжа бир багытта турат, вариантта алар орун алмашат. «Жамгыр жаабагандыктан чөп аз чыкты» деген ойду «чөп аз чыккандыктан жамгыр жааган жок» деп берүү — ачык ката. Ошондой эле «А Бден чоң» дегенди «Б Аден чоң» деп бурмалоо да ушул тузакка кирет.
Себеп-натыйжа суроолорунда дайыма өзүңө айт: эмне мурда болду, эмне кийин болду?
3. Дүйнөдө чын, бирок текстте далили жок жыйынтык
Бул — эң кооз тузак. Вариант жалпы турмуштук чындыкты айтат: «китеп окуу сөз байлыгын өстүрөт», «спорт менен машыгуу ден соолукка пайдалуу». Мындай сүйлөмдөр менен эч ким талашпайт. Бирок сынакта суралган нерсе — жалпы чындык эмес, ушул тексттен келип чыккан ой.
Эсиңде болсун: сен өз билимиңди эмес, тексттин мазмунун текшерип жатасың.
4. Түз айтылган ойду жыйынтык деп алуу
Эгер вариант тексттеги сүйлөмдү дээрлик сөзмө-сөз кайталаса, ал жыйынтык эмес — ал жөн эле цитата. Жыйынтык дайыма бир кадам алдыга жасайт: эки-үч фактыны бириктирип, түз айтылбаган ойду чыгарат.
Кыскача жыйынтык
Туура жооп — тексттеги фактылардан зарыл түрдө келип чыккан, ошол эле учурда текстте сөзмө-сөз айтылбаган ой. Ага тексттен далил көрсөтө алышың керек. Далил жок болсо — жооп жок.