Автордун максаты жана мамилеси

Окуп түшүнүү бөлүмүндөгү суроолордун бир тобу тексттин мазмунун эмес, аны жазган адамдын оюн текшерет: «Автор бул текстти эмне максатта жазган?», «Автордун баяндалган нерсеге мамилеси кандай?», «Тексттин үнү кандай?» Мындай суроолордо жооп тексттин ичинде түз жазылбайт — аны автор тандаган сөздөрдөн окуп чыгуу керек.

Эмне жөнүндө жана эмне үчүн — эки башка суроо

Эң көп кетирилген ката — теманы максат менен чаташтыруу. Тема деген — текст эмне жөнүндө экени: Ысык-Көл, көчмөн турмуш, интернеттин зыяны. Максат деген — автор ошол теманы эмне үчүн козгоп жатканы: билдирүү үчүнбү, ынандыруу үчүнбү, күлдүрүү үчүнбү?

Бир эле тема ар кандай максат менен жазылат. «Ысык-Көл» жөнүндөгү текст көлдүн тереңдигин, аянтын, суусунун курамын саноо менен маалымат берет; ошол эле көл жөнүндөгү башка текст «сууну булгабагыла» деп ынандырат; үчүнчүсү автордун таң калуусун, суктануусун билдирет. Демек, суроодо «эмне үчүн» деген сөз турса, темага эмес, автордун ниетине жооп издегиле.

Кездешүүчү максаттар

ЖРТда тексттердин максаты негизинен беш-алты түргө бөлүнөт:

• Маалымат берүү — фактыларды, сандарды, тарыхый маалыматтарды баяндоо. Автор өз пикирин билдирбейт.
• Ынандыруу — окурманды бир нерсеге көндүрүү, аракетке чакыруу. «керек», «зарыл», «баарыбыз», «кечиктирүүгө болбойт» деген сөздөр кездешет.
• Сынга алуу — бир көрүнүштүн кемчилигин ачык көрсөтүү, нааразычылык билдирүү.
• Суктануу — бир нерсенин сулуулугун, чеберчилигин мактап баяндоо.
• Эскертүү — келечектеги коркунучтан сак болууга чакыруу.
• Көңүл ачуу — окурманды жылмайтуу, кызыктуу окуяны тамаша менен айтып берүү.

Сөз тандоо мамилени ачат

Автордун мамилеси баалоочу сөздөр аркылуу билинет. «Көл терең» — бейтарап факты. «Көл укмуштуудай терең» — суктануу. «Көл коркунучтуу терең» — тынчсыздануу. Факты бир эле, ал эми аны курчап турган сын атооч мамилени толук өзгөртөт.

Эмнеге көңүл бургула:

• Эпитеттер жана сын атоочтор: «керемет», «укмуш», «таң калаарлык» — оң мамиле; «аянычтуу», «кооптуу», «маанисиз», «көзгө урунган кемчилик» — терс мамиле.
• Тактоочтор: «тилекке каршы», «өкүнүчкө карай», «бактыга жараша» — автордун баасын түз көрсөтөт.
• Этиштер: «сунуш кылам», «чакырам», «эскертем» — автор окурманга кайрылып жатат, демек бейтарап эмес.
• Ирония — мактоо сыяктуу угулган, бирок мыскылдаган сөз: «Бул “акылман” чечим айылды бир жылда сууcуз калтырды». Тырмакча жана жалпы мазмун ирониянын белгиси.
• Суроолуу сүйлөмдөр жана кайталоолор — көбүнчө ынандыруу же нааразычылык менен коштолот.

Бейтарап текстти ынандыруучудан айырмалоо

Бейтарап маалыматтык текстте фактылар, сандар, мөөнөттөр басымдуу болот; автордун «мен» деген сөзү, чакырыгы, баалоочу сын атоочтору жок. Аны кайра жазып чыгууга болбойт — фактыны алып салсаң текст калбайт.

Ынандыруучу текстте фактылар далил катары гана колдонулат, негизги салмак — автордун корутундусунда: «ошондуктан», «демек», «биз баарыбыз», «убакыт келди». Текстти окуп бүткөндө «менден эмнени күтүп жатат?» деп сурагыла. Эч нерсе күтпөсө — маалымат берүү; бир нерсе кылууну күтсө — ынандыруу.

Дагы бир так белги: бир жактуулук. Автор бир гана көз карашты далилдеп, каршы пикирди четке какса, текст ынандыруучу. Эки жагын тең бирдей баяндаса — маалыматтык.

Үн (тон) сөздүгү

Жооп варианттарында көбүнчө мына бул сөздөр турат — маанисин так билип алгыла:

• бейтарап — сезим кошулбаган, фактыга гана негизделген үн;
• сынчыл — кемчиликти көрсөткөн, нааразы үн;
• суктанган — сүйүнүү, мактоо, таң калуу;
• тынчсызданган — кооптонуу, кабатырлануу, «эмне болот?» деген маанай;
• тамашалуу — жеңил, күлкүлүү, оюн-шоок аралашкан үн;
• эскертүүчү — коркунучтан сактандырган, «сак болгула» деген үн.

Иштөө тартиби

1. Текстти окуп, темасын бир сүйлөм менен айткыла.
2. Баалоочу сөздөрдү жана автор кайрылган жерлерди белгилегиле.
3. «Автор менден эмнени каалайт: билишимдиби, ишенишимдиби, сак болушумдубу, күлүшүмдүбү?» деп сурагыла.
4. Тапкан максатыңарга ылайык келген үндү тандагыла.
5. Тандаган жоопту тексттеги конкреттүү сөз менен далилдегиле. Далил таба албасаңар — жооп туура эмес.

Эң көп кездешкен тузак: текстте бир гана терс сөз бар экен деп бүт текстти «сынчыл» деп коюу. Мамиле бир сөз менен эмес, тексттин жалпы багыты менен аныкталат.