Деталдар жана фактылар
Окуп түшүнүү бөлүмүндөгү суроолордун эң чоң тобу — тексттеги так маалыматка байланышкан суроолор. Аларды «деталга суроо» деп атайбыз: сан, дата, ат, аталыш, себеп же аракет тууралуу сурашат. Мындай суроо оңой көрүнөт, бирок ЖРТда абитуриенттер дал ушул жерден көп упай жоготот. Себеби жөнөкөй: көпчүлүк текстке кайрылбай, эсинде калган үзүндү боюнча же өзүнүн жалпы билими боюнча жооп берет.
Деталга суроо менен негизги ойго суроонун айырмасы
Негизги ойго суроо бүтүндөй текстке тиешелүү: «Текст эмне жөнүндө?», «Автор эмнени айткысы келген?», «Тексттин аталышы кандай болушу керек?» Ага жооп берүү үчүн окуган нерсеңди бир сүйлөмгө батыруу, жалпы бүтүм чыгаруу зарыл.
Деталга суроо тескерисинче — тар. Анын жообу тексттин бир гана сүйлөмүндө жатат. «Канча метр?», «Кайсы жылы?», «Ким тарабынан?», «Эмне себептен?» деген сөздөр көрүнсө, бүт текстти башынан кайра окуунун кереги жок: керектүү сүйлөмдү таап, ошону гана кунт коюп окусаң жетиштүү.
Демек, эки суроонун иштөө ыкмасы башка: негизги ойго — жалпылап окуу, деталга — издөө.
Ачкыч сөз боюнча издөө
Деталга суроого жооп издөөнүн эң ишенимдүү жолу — ачкыч сөз ыкмасы.
Адегенде суроону окуп, андагы эң «көзгө урунган» сөздү белгиле. Көбүнчө бул — энчилүү ат, сан, дата, жер аталышы же өтө сейрек кездешүүчү термин. Мисалы, «Карл фон Фриш Нобель сыйлыгын качан алган?» деген суроодо ачкыч сөз — «Нобель» жана «Фриш».
Андан кийин текстти сөзмө-сөз окубай, көзүң менен ошол сөздү издеп чык. Сан издеп жатсаң, цифраларга гана көңүл бур; ат издеп жатсаң, баш тамга менен башталган сөздөргө гана. Ачкыч сөз табылганда — ошол сүйлөмдү жана анын алдындагы, артындагы бир сүйлөмдү кунт коюп окуй кет. Жооп ушул үч сүйлөмдүн ичинде болот.
Эгер суроодогу сөз текстте так ошол түрүндө жок болсо, синонимин изде: текст «дарыя куят» десе, суроодо «агып кирет» деп берилиши мүмкүн.
Жооп сөзсүз түрдө текстте болушу керек
Бул — эң башкы эреже. Деталга суроодо туура жооп деп сен билген чындык эмес, текст ырастаган нерсе эсептелет.
Өзүңдү текшерүүнүн жөнөкөй жолу бар: тандаган вариантыңды далилдеген бир сүйлөмдү тексттен көрсөтө аласыңбы? Эгер бармагыңды коё турган сүйлөм жок болсо, ал жооп туура эмес — канчалык акылга сыярлык угулбасын.
Ошондуктан жооп берерде тексттен колуңду албай отур. «Мен муну билем» деген сезим — эң кооптуу сезим.
Сан, дата жана аттар кантип текшерилет
Текстте бир нече сан бар болсо, суроо аны атайын аралаштырат. Мисалы, көл жөнүндөгү текстте бийиктиги да, тереңдиги да, куйган дарыялардын саны да берилиши мүмкүн. Суроо тереңдигин сураса, варианттардын арасында сөзсүз бийиктиги да турат.
Ушундан коргонуунун жолу: санды жалгыз эстебе, аны өлчөө бирдиги жана аталышы менен кошо белгиле — «668 метр — тереңдиги», «1607 метр — бийиктиги». Дата менен да ушундай: «1926 — Фрунзе аты берилген», «1991 — Бишкек аты берилген».
Үч негизги тузак
1. Өмүрдө чын, бирок текстте жок. Вариант жалпы билимге туура келет, ошондуктан ынандырарлык угулат. Бирок текст ал тууралуу бир ооз да айтпайт. Мындай жооп ар дайым туура эмес.
2. Бир сөзү өзгөртүлгөн жооп. Текст «көбүнчө жалгыз жүрөт» дейт, вариантта «ар дайым жалгыз жүрөт» деп жазылат. «Көбүнчө», «кээде», «негизинен» деген сөздөр «ар дайым», «бардыгы», «эч качан» дегенге алмашса, маани түп-тамырынан бузулат. Ошондуктан мындай сөздөрдү варианттарда өзгөчө кылдат окуп чык.
3. Эки деталды аралаштырган жооп. Текстте эки адам, эки жыл же эки шаар аталса, вариант биринчисинин ишин экинчисине таңуулайт. Мисалы, ачылышты бир окумуштуу жасаган, сыйлыкты башкасы алган деп берилет. Мындай учурда ким эмне кылганын тексттен кайра тактап ал.
Кыскача алгоритм
- Суроону окуп, ачкыч сөздү белгиле.
- Текстен ошол сөздү издеп тап.
- Табылган сүйлөмдү жана коңшу эки сүйлөмдү оку.
- Ар бир вариантты ошол сүйлөм менен салыштыр.
- Далилдей албаган вариантты дароо чый.
Ушул беш кадамды ар бир деталга суроодо кайталасаң, бул тапшырмалардан упай жоготпой турган болосуң.