Сөздүн контексттеги мааниси
ЖРТнын окуп түшүнүү бөлүмүндө «мына бул сөз ушул жерде эмнени билдирет?» деген суроолор дайыма кездешет. Мындай суроодо сенден сөздүктөгү аныктама эмес, так ошол сүйлөмдөгү маани суралат. Ошондуктан «мен бул сөздү билем го» деген биринчи сезимге ишенип, дароо белгилей салуу — эң көп кетирилген ката.
Көп маанилүү сөздөр
Тилде бир эле сөз бир нече мааниге ээ боло берет — аларды көп маанилүү сөздөр дейбиз. Мисалы, «баш» деген сөз дене мүчөнү да («башым ооруду»), башталышты да («жылдын башы»), булакты да («суунун башы»), жетекчини да («айылдын башы»), эсеп бирдигин да («жүз баш кой») билдирет. Сөз жалгыз турганда бул маанилердин баары бирдей мүмкүн. Кайсынысы иштеп жатканын сүйлөм гана чечет.
Контекст маанини кантип кыпчып кармайт
Контекст — суралып жаткан сөздүн айланасындагы сөздөр, ага чейинки жана андан кийинки сүйлөмдөр. Алар элек сыяктуу иштейт: ар бир кошумча деталь мүмкүн болгон маанилердин бирин өчүрөт.
«Малчылар суунун башына конуш алышты» дегенде «суу» деген сөз дене мүчө маанисин өчүрөт, «конуш алышты» деген жетекчи маанисин өчүрөт — жалгыз «булак чыккан жер» калат.
Ошондуктан суроону окугандан кийин сөздү текстте таап, ага чейинки жана кийинки бир-эки сүйлөмдү сөзсүз кайра окуп чык. Жооп дээрлик ар дайым ошол жерде жатат.
Түз жана өтмө маани
Сөздүн алгачкы, буюмга түз таандык маанисин түз маани дейбиз: «темир каалга», «муздак суу». Ал эми окшоштуруу аркылуу башка нерсеге көчүрүлгөн маани — өтмө (каймана) маани: «темир тартип», «муздак мамиле». Тартип темирден жасалган эмес, мамиленин температурасы жок — бул жерде окшоштук иштеп жатат: темирдей бекем, муздай кайдыгер.
Текстте адамдын мүнөзү, сезими, мамилеси жөнүндө сөз болуп жатса, көп учурда сөз өтмө мааниде колдонулат. «Оор сөз» — салмагы оор сөз эмес, көңүл ооруткан сөз. «Жумшак мүнөз» — кол менен басып көрүүчү жумшактык эмес, сабырдуу, токтоо мамиле.
Туруктуу сөз айкаштары
Айрым айкаштардын мааниси өзүнчө сөздөрдүн маанисинен чыкпайт. «Көз салуу» — көздү бир жакка буруу эмес, кароо-күтүү, байкап туруу. «Бел байлоо» — белди байлоо эмес, бирөөгө же өз күчүңө таянуу. «Тил табышуу» — тил издөө эмес, мамиле түзүү, ынтымакка келүү. «Кара кылды как жарган» дегенде эч ким эч нерсе жарбайт — бул жөн гана «өтө адилет» дегени.
Мындай айкашты сөзмө-сөз бөлүп талдай баштасаң, жооп дароо жаңылат. Туруктуу айкашты бүтүн бир сөз катары кабыл ал: ал бир гана нерсени билдирет.
Бирок туруктуу айкаштын өзүнүн да эки мааниси болушу мүмкүн: «көз жумуу» — каза болуу деген да, кемчиликке көңүл бурбоо деген да маанини берет. Кайсынысы экенин дагы эле контекст чечет.
Метод: ордуна коюп текшерүү
Бул суроолорду чечүүнүн эң ишенимдүү жолу — алмаштыруу ыкмасы:
- Сөздү тексттен тап, аны камтыган сүйлөмдү толук окуп чык.
- Ага чейинки жана кийинки сүйлөмдү да оку — сөз эмне жөнүндө болуп жатат?
- Ар бир варианттагы аныктаманы сөздүн ордуна коюп, сүйлөмдү кайрадан окуй бер.
- Сүйлөмдүн мааниси бузулбай, тексттин калган бөлүгүнө каршы келбей турса — ошол жооп.
- Эки вариант тең батып жаткандай сезилсе, кайсынысы тексттин жалпы ою менен так дал келерин кара.
Мисалы: «Чоң энем баарын чыдамдуулук менен көтөрдү». «Жогору кармады» — батпайт. «Ийнине салып ташыды» — батпайт. «Кыйынчылыкка чыдады» — сүйлөм да, «чыдамдуулук» деген сөз да ушуну колдоп турат. Жооп табылды.
Кайсы жерде тузак бар
- Эң кеңири таралган маани көбүнчө жооп ЭМЕС. Тест түзүүчүлөр атайын сейрек кездешкен же өтмө маанини алышат. Ошондуктан биринчи эле «бул белгилүү го» деген ой — көп учурда тузак.
- Варианттардын баары чын. Алардын ар бири — ошол сөздүн чыныгы мааниси, бирок башка контексттеги мааниси. Суроо мындай: кайсынысы так ушул текстке батат?
- Текстке кайра барбай, эстен жооп берүү. Сөз кайсы сүйлөмдө турганын дайыма өз көзүң менен кайра оку.
- Туруктуу айкашты бузуу. «Көз салды» дегенди «көз» + «салды» деп бөлсөң, чыныгы маани жоголот.
- Тектеш сөздү чаташтыруу. «Бел байлоо» менен «бел бууну», «көз салуу» менен «көз артууну» бөлүп тааны — алар башка-башка нерсени билдирет.
Кыскача
Сөздүн мааниси сөздүктө эмес, текстте жаралат. Сүйлөмдү оку, ар бир вариантты сөздүн ордуна коюп текшер, туруктуу айкашты бүтүн бойдон ал. Ошондо бул суроолор тесттеги эң ишенимдүү упай алчу суроолорго айланат.